नेपालमा गुरु-शिष्यको परम्परा हराउँदै गएको छ, तपाईंले यो परम्परा जोगाउने प्रयास गर्नुको कारण के हो ?
संगीत आफैंमा गम्भीर विषय हो। त्यसमाथि शास्त्रीय संगीत हाम्रा देवी-देवताको नासो हो। यो विद्या गुरुको आशीर्वादबिना सम्भव छैन। हामी हिन्दू संस्कृति-संस्कार मान्ने व्यक्तिले आफ्नो परम्परा बिर्सनु हुँदैन भनेर बचाउने प्रयास गरेको हुँ।
आजभोली शिक्षा महँगो भएको छ। पैसा तिरेपछि विद्यार्थीहरूले राम्रा विद्यालय-कलेजमा विभिन्न प्राविधिक शिक्षा पढ्न पाइरहेकै छन्। यस्तो अवस्थामा तपाईंको गुरुकूल पद्धति कसरी सफल होला ?
सफल भैरहेकै छ। अहिलेसम्म १३ हजार विद्यार्थीले मसँग शास्त्रीय संगीतको विद्या सिके। प्रत्येकले मेरो नियम पालन गरेकै छन्। कोही दुई दिनका लागि मात्र भए पनि मसँग संगीत सिक्न आएका थिए, कसैले १० औं वर्ष मसँग बसेर यो विद्या लिए। संगीत सिक्न आउने सबैलाई म गुरुकुलको नियम सिकाउँछु। जो यो नियम मान्छन्, उनीहरू मात्र मसँग संगीत सिक्न सक्छन्।
आजभोलि युवाहरू आमा-बुवाको त खुट्टा छुन गाह्रो मान्छन्, तपाईं जबरजस्ती... ?
कहाँ जबरजस्ती हो र भाइ... जबरजस्ती गरेर पनि गुरु श्रद्धा हुन्छ र ? शिष्यले प्रेम-भावले गुरुलाई नमन गर्नुपर्छ। त्यही विद्यार्थी मात्र माथि जान्ा सक्छ। यो मेरो अहिलेसम्मको अनुभव हो।
कतिपयले यसलाई भारतीय परम्परा मान्छन्, तपाईंले चलाउनुभएको यो परम्पराको विरोध भएको सुन्नुभएको छ ?
पछाडि कसले विरोध गर्छ, कसले गर्दैन, म वास्ता गर्दिनँ। मैले आफ्ना लागि यो परम्परा चलाएको पनि होइन, देशका लागि यो संस्कार जीवित राख्ने प्रयास गरेको हुँ। जहाँसम्म यो भारतीय परम्परा भन्ने कुरा छ, त्यसमा मेरो असहमति छ। यो हिन्दू संस्कृति र संस्कारको परम्परा हो। भारतीयहरूले यसलाई कायम राखे, हामीले बिर्सन थाल्यौं। हामी युरोप-अमेरिकाको गलत संस्कार सिकिरहेका छौं।
गुरु-शिष्य परम्परा नमान्नेले संगीत सिक्न सक्दैन ?
तपाईं कसैलाई गुड मर्निङ भन्नुहोस्, उसले गुड मर्निङ फर्काउँछ। गुड मर्निङको अर्थ हो— राम्रो बिहानी। त्यो आशीर्वाद हो ? होइन। तपाईं नमस्ते भन्नुहोस्, उसले नमस्ते नै फर्काउँछ। अब तपाईं गोडा छुनुहोस्, गुरुले हृदयदेखि आशीर्वाद दिन्छ। गुरुले हृदयदेखि दिएको आशीर्वाद भगवान्बाट आएको आशीर्वाद हो। बुझ्नेले यसमा गम्भीर दर्शन पाउँछ, नबुझ्नेले हलुका रूपमा बुझ्छ। त्यो आ-आफ्नो बुझाइमा फरक पर्ने कुरा हो।
तपाईंले पनि यहि संस्कारमा संगीत सिक्नुभएकाले पो महत्वपूर्ण लागेको हो कि ?
मैले कलकत्तामा गुरु सञ्जय चटर्जीसँग तीन वर्ष संगीत सिकें। त्यसपछि विहारमा गुरु गणेशलाल ठाकुरको घरमै बसेर १५ वर्ष संगीत सिकें। मैले संगीत अध्ययन गर्दासम्म पैसा तिरेर संगीतजस्तो विद्या प्राप्त हुन्छ भन्ने कल्पना पनि थिएन। गुरु खुसी भएपछि दानमा त्यो ज्ञान दिने चलन थियो। जसले जति गम्भीर रूपमा यो विद्यालाई लिन्छ, उसले त्यति नै बढी खजाना पाउँछ। मैले २० वर्ष संगीतको ज्ञान लिनमै बिताएँ। त्यो धैर्य, लगनशीलता र मेहनतले नै म राम्रो प्रशिक्षक हुन सकें।
तर दुई चार महिना संगीत सिकेका गायकहरू तपाईंभन्दा लोकपि्रय छन्, कस्तो लाग्छ ?
मिडियाले संगीतलाई हलुका बनाइदियो। संगीतको प्रचार पनि मिडियाकै कारण भयो। प्रतिभाशाली मान्छे पनि मिडियाको यस्तो व्यवहार देखेर निराश भए, तर याद गर्नुहोस्, जसले लामो समय गम्भीर साधना गरेको छ, ऊ सधैंभरि संगीतमै छ। जो प्रचारका लागि आएका छन्, उनीहरू हराएका छन्। मैले संगीत क्षेत्रमै ५० वर्ष बिताए। यो ५० वर्षमा देखेको कुरा भन्दैछु। मेरै कुरा गर्नुहोस्, म १५ पटक एकल शो गर्ने नेपालको एकमात्र गायक हुँ। आजभोलिका केटामा त्यो दम कहाँ छ ?
हेर्दा त भर्खरको देखिनुहुन्छ ?
५८ वर्षको भएँ। म आठ वर्षको उमेरदेखि यो क्षेत्रमा छु।
सिराहाको एउटा भित्री गाउँमा जन्मिनुभएको मान्छे, त्यो बेला कसरी संगीतमा लाग्नुभयो ?
तराईका जमिन्दारहरू भारतबाट गायक-नर्तक बोलाएर फुर्सदको समयमा रमाइलो गर्छन्। मेरो हजुरबुवा त्यस्ता गायक-नर्तकहरूसँग संगत गर्न रुचाउनुहुन्थ्यो। उनीहरूसँगै हजुर बुबाले संगीत सिक्नुभयो। त्यसपछि विरासतमा त्यो शिक्षा बुबाले पाउनुभयो। बुवाले आफ्ना चार छोरामध्ये मलाई र मेरो दाजुलाई संगीत क्षेत्रमा लगाउनुभयो। दाजुले केही समयपछि यसलाई छाडिदिनुभयो। म भने सानैमा कलकत्ता गएर थप शिक्षा लिए। जब थाहा पाएँ, संगीतको क्षेत्र ठूलो छ, फेरि अर्को गुरुको घरमा १५ वर्ष बसेर यो शिक्षा लिएँ।
तपाईं भारतमै चर्चित हुनुहुन्थ्यो, नेपाल आउनुको कारण के पर्यो ?
म सानैदेखि रेडियो नेपालमा बज्ने संगीतिक कार्यक्रमहरू सुन्थें। त्यसैले काठमाडौं आउने इच्छा भयो। काठमाडौं आएका बखत गोपाल यो ञ्जनको संगीतमा गीत गाउने अवसर पाएँ। उहाँ मेरो प्रतिभा देखेर छक्क पर्नुभयो र नेपालमै केही गर्न आग्रह गर्नुभयो। तबलावादक होमनाथ दाहालले पनि मलाई यतै वस्न आग्रह गर्नुभयो। २०४९ सालमा रेडियो नेपालमा भएको राष्ट्रियस्तरीय शास्त्रीय संगीत एवं आधुनिक गीत प्रतियोगितामा दुई-दुईवटा स्वर्ण पदक पाएपछि मलाई सबैले रोके।
तपाईंसँग १३ हजार विद्यार्थीले संगीत सिके, तीमध्ये केही मात्र चर्चित भए। ती चर्चित को-को हुन् ?
सबै विद्यार्थी मेरा लागि उत्तिकै हुन्। चर्चित हुनेबित्तिकै उनीहरू ठूला र चर्चित नहुनेबित्तिकै सामान्य मान्न मिल्दैन। वास्तवमा संगीत चर्चाका लागि सिकिँदैन, गाइँदैन। यो गलत चलन बसेको छ।
होलीको मौसम छ। तराईका गाउँघरमा जुन रमझम हुन्छ, काठमाडौंमा हुँदैन, कस्तो लाग्छ ?
गाउँको होली संस्कारित छ। आफूभन्दा ठूलाको आशीर्वाद लिने चलन छ। यहाँ होली विकृत भएजस्तो लाग्छ। तैपनि आफ्नो घर र विद्यार्थीह रूलाई होलीलाई संस्कारित बनाउन सिकाउँछु। यसको महत्व स्थापित गर्ने प्रयासमा छु।
0 comments